| |
สตพรรษมาลา : ที่ระลึกงานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 100 ปี
(1 โหวต)
| ยอดผู้เข้าชม : 121

 

ณัฐิกานต์  จันต๊ะยอด*

        

         

         กรุงรัตนโกสินทร์มีประวัติศาสตร์อันยาวนานเป็นเวลา ๒๓๕ ปี นับตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ ๑ ได้ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี และสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานีแห่งใหม่ โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธีฝังเสาหลักเมือง ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เดือน ๖ ปีขาล จัตวาศก ศักราช ๑๑๔๔ ซึ่งตรงกับวันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๓๒๕

 

1

 

         พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ก่อสร้างพระบรมมหาราชวัง และวัดพระศรีรัตนศาสดารามหรือวัดพระแก้วขึ้นในคราวเดียวกัน โดยให้วัดตั้งอยู่ภายในเขตพระบรมมหาราชวัง เช่นเดียวกับวัดพระศรีสรรเพชญ์ ในสมัยอยุธยาเป็นราชธานี

 

         ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๒๕ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ เป็นปีที่กรุงรัตนโกสินทร์ครบรอบ ๑๐๐ ปี พระองค์จึงมีพระราชประสงค์ในการจัดงานพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๑๐๐ ปี หรือเรียกกันว่า “สมโภชพระนคร” ขึ้น ณ วันอังคาร ขึ้น ๔ ค่ำ เดือน ๖ ปีมะเมีย จัตวาศก ศักราช ๑๒๔๔ ซึ่งตรงกับวันที่ ๒๑ เมษายน ๒๔๒๕ โดยนับจากวันฝังเสาหลักเมืองเมื่อวันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๓๒๕ เป็นต้นมา

 

         พระราชพิธีงานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๑๐๐ ปี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เตรียมงานสมโภชกรุงอย่างยิ่งใหญ่ เพื่อเป็นการสนองพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๔ แห่งบรมราชจักรีวงศ์ ผู้ซึ่งทำนุบำรุงบ้านเมืองให้รุ่งเรืองมาจนมาถึงในรัชสมัยของพระองค์ ดังนั้น จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการเตรียมงานต่างๆ เช่น การหล่อพระบรมรูปรัชกาลที่ ๑ – ๔ การบูรณปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม การเตรียมงานการแสดงสินค้าแห่งชาติ (National Exhibition) รวมถึงการจัดสร้างเครื่องราชอิสริยาภรณ์ “มหาจักรีบรมราชวงศ์” เหรียญ “ดุษฎีมาลา” และ “สตพรรษมาลา” สำหรับพระราชทานเป็นที่ระลึกในงานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๑๐๐ ปี

 

เหรียญสตพรรษมาลาที่ระลึกงานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๑๐๐ ปี

 

       ในปี พ.ศ. ๒๔๒๔ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างเหรียญราชอิสริยาภรณ์ ชื่อว่า “เหรียญสตพรรษมาลา” สำหรับพระราชทานแก่ฝ่ายหน้าและฝ่ายในเป็นที่ระลึกงานสมโภชกรุงครบ ๑๐๐ ปี โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เป็นผู้ออกแบบ ถือเป็นการออกแบบเหรียญราชอิสริยาภรณ์ ครั้งแรกของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งขณะนั้นมีพระชนมายุเพียง ๑๘ พรรษา

 

2

 

       เหรียญสตพรรษมาลา ใช้อักษรย่อ ส.ม. มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๖.๓๐เซนติเมตร ขอบเหรียญมีรัศมี ๒๐ แฉก เส้นรัศมีภายในมี ๑๐๐ แฉก (หมายถึงกรุงรัตนโกสินทร์ ๑๐๐ ปี) มีรายละเอียด ดังนี้
ด้านหน้า มีพระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ๕ รัชกาล คือ รัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๕ ในลักษณะผินพระพักตร์ด้านข้างเรียงกัน มีอักษรริมขอบว่า “พ.บ.ส.พระปรโมรุราชามหาจักรีบรมนารถ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พ.บ.ส.พระบรมพงษ์เชษฐมเหศวรสุนทร พระพุทธเลิศหล้านภาลัย พ.บ.ส.พระปรมาธิวรเสฐ มหาเจษฎาบดินทร์ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.บ.ส.พระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.บ.ส.พระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์” เบื้องล่างมีอักษร คำว่า “จีรํ รชเช ปติฏฐาตุ” และมีอักษรว่า “เบนซอน” [๑] ใต้พระบรมรูป (ภาพที่ ๔)

 

3

 

       ด้านหลัง มีข้อความว่า “สมโภชพระนครเฉลิมกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยา บางกอก ในการบรรจบร้อยปีที่ ๑ ตั้งแต่วัน ๑ ๑๐ฯ ๖ ปีขาล จัตวาศก ๑๑๔๔ เป็นปีที่ ๑ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จนถึง ณ วัน ๑ ๔ฯ ๖ ปีมะเมีย จัตวาศก ๑๒๔๔ เป็นปีที่ ๑๕ ในรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ปัจจุบันนี้” ขอบเหรียญมีรูปตราเครื่องหมายประจำรัชกาล ตราอุณาโลมคั่น และมีข้อความ “(ตราปทุมอุณาโลม) พ.บ.ส. พระรามาธิบดีที่ ๔ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ปราบดาภิเษก ณ วัน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำ เดือน ๘ ปีขาล จัตวาศก จ.ศ.ร.๑๑๔๔ (ตราครุฑ) พ.บ.ส. พระรามาธิบดีที่ ๕ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย บรมราชาภิเษก ณ วัน ๑ ขึ้น ๙ ค่ำ เดือน ๑๐ ปีมะเส็ง เอกศก จ.ศ.ร. ๑๑๗๑ (ตราปราสาท) พ.บ.ส. พระรามาธิบดีที่ ๖ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว บรมราชาภิเศก ณ วัน ๑ ขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๙ ปีวอก ฉศก จ.ศ.ร. ๑๑๘๖ (ตรามหามงกุฎ) พ.บ.ส. พระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว บรมราชาภิเศก ณ วัน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ ปีกุน ตรีศก จ.ศ.ร. ๑๒๑๓ (ตราจุลมงกุฎ) พ.บ.ส. พระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอม เกล้าเจ้าอยู่หัว บรมราชาภิเษก ณ วัน ๔ แรม ๑๒ ค่ำ เดือน ๑๒ ปีมะโรง สัมฤทธิศก จ.ศ.ร. ๑๒๓๐” เหรียญนี้ใช้ห้อยกับแพรแถบสีแดงกับสีขาว กว้าง ๓.๕ เซนติเมตร

 

การจัดสร้างและการพระราชทานเหรียญสตพรรษมาลา

 

       จากข้อความในหนังสือพิมพ์ The Illustrated London News ฉบับวันที่ ๑๗ เดือนมิถุนายน ปี พ.ศ. ๒๔๒๕ ของอังกฤษ ได้มีการกล่าวถึงการสั่งทำเหรียญสตพรรษมาลา ณ กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ โดยนายเจ ดับบลิว เบนสัน ซึ่งมีจำนวนกว่า ๖,๐๐๐ เหรียญ ทำด้วยโลหะประเภททองคำบริสุทธิ์ เงิน เงินเคลือบกะไหล่ เงินบรอนซ์ และบรอนซ์ ซึ่งมีห่วงคล้องริ้บบิ้นสีขาวแดงอันเป็นสีประจำชาติ ใช้ประดับโดยการสวมคอ ซึ่งเหรียญเหล่านี้ทำขึ้นเพื่อพระราชทานแก่ขุนนางและข้าราชการของอาณาจักร (ภาพที่ ๕) และในการจัดสร้างเหรียญสตพรรษมาลา พระบาทสมเด็จพระจุลเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ เดินทางไปยุโรป ในปีพ.ศ. ๒๔๒๔ เพื่อพาพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ และบุตรข้าราชการหลายนายออกไปศึกษา ณ ประเทศอังกฤษ และได้มอบหมายให้เป็นผู้สั่งทำเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ เหรียญดุษฎีมาลา และเหรียญสตพรรษมาลา เพื่อให้ทันงานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๑๐๐ ปี [๒]

 

4

 

        หนังสือสมโภชพระนครครบร้อยปี ได้มีการกล่าวถึงการจัดสร้างเหรียญสตพรรษมาลาและ  การพระราชทานไว้ว่า “เหรียญสตพรรษมาลา ทองคำ ๕ เหรียญ เงินกาไหล่ทอง ๑๐๐ ปอนด์ เงินกาไหล่นาค ๑๐๐ ปอนด์ เงินแท้ ๑๐๐ ปอนด์ แช่เงินเอเล็กโตรเปลตอย่างหนา ๕๐๐ ปอนด์ สัมริต ๕๐๐๐ ปอนด์ เหรียญทองที่เป็นสำหรับส่วนแผ่นดินที่ ๑ นั้น เป็นเครื่องต้น เหรียญทองสำหรับแผ่นดินที่ ๒ พระราชทานสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เหรียญสำหรับแผ่นดินที่ ๓ พระราชทานสมเด็จพระเจ้าปรไมยิกาเธอ เหรียญแผ่นดินที่ ๔ พระราชทานสมเด็จพระนางเจ้า เหรียญสำหรับแผ่นดินที่ ๕ พระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ ๕ เหรียญนี้เป็นเหรียญออเนอ และมีเหรียญทองกาไหล่ไว้อีก ๕ เหรียญ นอกนั้นแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ ผู้ใดควรจะได้รับพระราชทานเงินแลกาไหล่ทอง,นาค, ก็สุดแล้วแต่จะโปรด...” [๓]

 

        จากข้อความดังกล่าว เหรียญสตพรรษมาลาทองคำ ผลิตจำนวน ๕ เหรียญ เพื่อสำหรับพระราชทานตั้งแต่ชั้นพระองค์เจ้าขึ้นไป โดยเหรียญแรกสำหรับพระราชทานให้กับแผ่นดินเป็นเครื่องต้น หมายถึงสำหรับพระเจ้าแผ่นดิน เหรียญที่ ๒ สำหรับพระราชทานสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์  หรือ “สมเด็จกรมพระ” เหรียญที่ ๓ สำหรับพระราชทานสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดา รัตนราชประยูร เหรียญที่ ๔ สำหรับพระราชทานสมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี สำหรับเหรียญที่ ๕ สำหรับพระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ส่วนชนิดเงินกะไหล่ทอง เงิน และทองแดง พระราชทานแก่ผู้ที่รองตามลำดับชั้นนั้นลงมา แล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ พระราชทานให้กับผู้ใด [๔]

 

5

 

         เหรียญสตพรรษมาลานอกจากเป็นเหรียญราชอิสริยาภรณ์ที่สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ เพื่อพระราชทานให้แก่เจ้านายฝ่ายหน้าและฝ่ายในงานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๑๐๐ ปี แล้วยังเป็นเหรียญที่แสดงถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระมหากษัตริย์ไทยแห่งราชวงศ์จักรีทั้ง ๕ พระองค์ ที่ทรงทำนุบำรุงบ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรืองมาแต่ครั้งตั้งกรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานี ถือว่า เป็นเหรียญที่มีความสำคัญในเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ของประเทศไทย ซึ่งออกแบบโดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ โดยเหรียญมีการสั่งทำ ณ ประเทศอังกฤษ

 

         ปัจจุบัน เหรียญสตพรรษมาลาเป็นเหรียญราชอิสริยาภรณ์ที่พ้นสมัยพระราชทาน และเป็นเหรียญที่หาชมยาก สำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินจึงได้นำมาจัดแสดง ณ ศาลาเครื่องราชอิสริยยศ เครื่องราช อิสริยาภรณ์ และเหรียญกษาปณ์ ในพระบรมมหาราชวัง ให้ผู้ที่สนใจได้เข้าชมและศึกษา รวมถึงจัดแสดงเหรียญที่ระลึกในสมัยรัชกาลต่างๆ ซึ่งผู้ที่สนใจสามารถเข้าชมได้ทุกวัน ตั้งแต่เวลา ๐๘.๓๐ – ๑๖.๐๐ น. (ยกเว้นวันที่มีพระราชพิธี)

 

 


* ภัณฑารักษ์ปฏิบัติการ ส่วนจัดแสดงทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน สำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน กรมธนารักษ์ 

 เชิงอรรถ

พ.บ.ส. คือ คำย่อของ พระบาทสมเด็จ

[๑] คำว่า “เบนซอน” บนเหรียญชัดเจนว่าผลิตโดย J.W Benson of London ซึ่งเป็นห้างทองประจำราชสำนัก ในกรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ

[๒] ธโนทัย สุขทิศ, ค้นพบผู้ผลิตเครื่องราชอิสริยาภรณ์มหาจักรีบรมราชวงศ์ และเหรียญสตพรรษมาลา ใน ศิลปวัฒนธรรม ปีที่ ๒๗, (กรุงเทพฯ : สำนักงานพุทธศาสนาแห่งชาติ), พ.ศ. ๒๕๔๙, หน้า ๑๕๔ - ๑๕๕.

[๓] กรมศิลปากร. สมโภชพระนครครบร้อยปี, (พระนคร : รุ่งเรืองรัตน์), พ.ศ. ๒๕๐๒. หน้า ๒๘.

[๔] กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เรียบเรียง, ตำนานเครื่องราชอิสริยาภรณ์สยาม, (พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร), พ.ศ. ๒๔๖๘, หน้า ๓๘๗.

 

เอกสารอ้างอิง

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เรียบเรียง. ตำนานเครื่องราชอิสริยาภรณ์สยาม. พระนคร :โสภณพิพรรฒธนากร. พ.ศ. ๒๔๖๘.

กรมศิลปากร. สมโภชพระนครครบร้อยปี. พระนคร : รุ่งเรืองรัตน์. ๒๕๐๒.

ธงทอง จันทรางศุ. ของสวยของดีครั้งแผ่นดินพระพุทธเจ้าหลวง. กรุงเทพฯ : เอส.ซี.พริ้นท์แอนด์แพค. พิมพ์ครั้งที่ ๓. ๒๕๕๓.

ธโนทัย สุขทิศ. ค้นพบผู้ผลิตเครื่องราชอิสริยาภรณ์มหาจักรีบรมราชวงศ์ และเหรียญสตพรรษมาลา ใน วารสารศิลปวัฒนธรรม ปีที่ ๒๗. กรุงเทพฯ : สำนักงานพุทธศาสนาแห่งชาติ. ๒๕๔๓.

วิชิตวงศ์ ณ ป้อมเพชร. ดร. ราชทูตแห่งกรุงสยาม. กรุงเทพฯ : แสงดาว. ๒๕๔๗

สำนักนายกรัฐมนตรี. เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย. กรุงเทพฯ : ด่านสุทธาการพิมพ์ จำกัด. ๒๕๓๖.

The Illustrated London News, June 17, 1887.