| |
การจัดแสดงนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณี ณ ศาลาเครื่องราชอิสริยยศ เครื่องราชอิสริยาภรณ์ และเหรียญกษาปณ์
(1 โหวต)
| ยอดผู้เข้าชม : 388

 

สมศักดิ์  ฤทธิ์ภักดี*

        

         ศาลาเครื่องราชอิสริยยศ เครื่องราชอิสริยาภรณ์ และเหรียญกษาปณ์ ตั้งอยู่ในเขตพระราชฐานชั้นนอก ในพระบรมมหาราชวัง เป็นพิพิธภัณฑ์จัดแสดงทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินที่ทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์ของชาติไทย อันได้แก่ เครื่องราชอิสริยยศหรือเครื่องยศประเภทต่าง ๆ ต้นเค้าเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เครื่องประดับและอัญมณี ทรัพย์สินที่ใช้ในพระราชพิธีสำคัญ และเงินตราโบราณของไทย ส่วนใหญ่เป็นทรัพย์สินที่เกี่ยวเนื่องในองค์พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ ขุนนาง หรือข้าราชการระดับสูงในมาตั้งแต่สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งอยู่ในความดูแลรับผิดชอบของสำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน กรมธนารักษ์

1

 

 

         โดยกรมธนารักษ์ ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชให้ใช้พื้นที่ส่วนหนึ่งของอาคารสำนักงานพระคลังข้างที่ ในพระบรมมหาราชวัง เป็นสถานที่จัดแสดงเหรียญกษาปณ์และเงินตราโบราณในสมัยต่าง ๆ ของไทย โดยใช้ชื่อว่า “ศาลาเหรียญกษาปณ์ไทย” ต่อมาภายหลังเปิดให้บริการแล้ว ปรากฏว่าได้รับความสนใจจากผู้เข้าชมทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศเป็นจำนวนมาก กรมธนารักษ์จึงได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตใช้พื้นที่ของอาคารสำนักงานพระคลังข้างที่เพิ่มเติม  เพื่อจัดแสดงเครื่องราชอิสริยยศและเครื่องราชอิสริยาภรณ์ โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ และสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีในการเสด็จพระราชดำเนิน  พร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ทรงทำพิธีเปิด เมื่อวันที่ ๑๔ เมษายน ๒๕๑๙ และวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๒๑ ตามลำดับทั้งสองครั้ง และใช้ชื่อพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ว่า “ศาลาเครื่องราชอิสริยยศ เครื่องราชอิสริยาภรณ์ และเหรียญกษาปณ์”  จนถึงปัจจุบัน มีการจัดแสดงทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินประเภทเครื่องยศหรือเครื่องประกอบพระอิสริยยศ ต้นเค้าเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เครื่องถนิมพิมพาภรณ์ เครื่องใช้ในพระราชพิธี และเงินตราโบราณของไทย

         ในปี พ.ศ. ๒๕๕๕ สำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน กรมธนารักษ์ ได้ดำเนินการปรับปรุงรูปแบบการจัดแสดงนิทรรศการพิเศษ เพื่อให้มีเนื้อหาเรื่องราว และเทคนิคประกอบการจัดแสดงให้น่าสนใจมากยิ่งขึ้น โดยมีการคัดเลือกทรัพย์สินที่อยู่ภายใต้การดูแลรักษาของสำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน เพื่อนำออกจัดแสดงเพิ่มเติม ณ ศาลาเครื่องราชอิสริยยศ ศาลาเครื่องราชอิสริยาภรณ์ และเหรียญกษาปณ์ โดยเฉพาะทรัพย์สินประเภทเครื่องประดับและอัญมณี มีพื้นที่จัดแสดงประมาณ ๓๕๐ ตารางเมตร บริเวณชั้นที่ ๒ ของอาคารศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ เป็นพื้นที่ห้องนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณี โดยเปิดให้ประชาชนเข้าชมอย่างเป็นทางการตั้งแต่วันที่ ๕ ธันวาคม ๒๕๕๘ เป็นต้นมา ซึ่งได้รับความสนใจจากผู้เข้าชมทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศเป็นอย่างมาก

 

2

 

๑. ที่มาและความสำคัญของนิทรรศการ

         เนื่องจากทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินประเภทเครื่องประดับและอัญมณีมีความวิจิตรงดงามด้วยฝีมือช่างไทยโบราณ มีความประณีตละเอียดอ่อน และมีลักษณะเฉพาะตัวแสดงถึงเอกลักษณ์ ทางศิลปวัฒนธรรมของไทยได้อย่างชัดเจน รวมทั้งได้รับความสนใจเข้าชมการจัดแสดงทรัพย์สินที่เป็นเครื่องประดับและอัญมณีจากผู้เข้าชมทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศเป็นอย่างมาก ประกอบกับในปี พ.ศ. ๒๕๕๙ อันเป็นปีมหามงคล สำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน กรมธนารักษ์ จึงได้มีแนวคิดในการจัดทำโครงการขยายพื้นที่จัดแสดงเครื่องประดับและอัญมณีในพิพิธภัณฑ์ศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ ขึ้น เพื่อเป็น การเทิดพระเกียรติในวโรกาสที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๘๔ พรรษา ในการดำเนินการระยะแรกระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๕๕ – ๒๕๕๗ สำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน ได้เริ่มดำเนินการสำรวจและคัดเลือกทรัพย์สินประเภทที่ต้องการเพื่อนำออกจัดแสดง ซึ่งส่วนใหญ่เป็น ทรัพย์สินทำด้วยทองคำประดับอัญมณี มีอายุตั้งแต่สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้นจนถึงสมัยรัชกาลที่ ๕ โดยเลือกทรัพย์สินที่เป็นเครื่องประดับและอัญมณีที่ผ่านการอนุรักษ์ซ่อมแซมแล้ว นำออกมาหมุนเวียนจัดแสดงให้ ผู้เข้าชมได้มีโอกาสชื่นชม ตลอดจนเป็นการกระตุ้นให้ผู้เข้าชมชาวไทยเกิดความภาคภูมิใจในมรดกทางวัฒนธรรมอันล้ำค่าและเผยแพร่งานช่างศิลป์แห่งแผ่นดินให้เป็นที่ประจักษ์แก่สายตาผู้เข้าชมชาวไทยและ ชาวต่างประเทศ สะท้อนให้เห็นถึงคุณค่าความงดงาม รวมทั้ง คติความเชื่อเกี่ยวกับอัญมณีที่มีมาแต่โบราณกาล นับว่าเป็นการส่งเสริมให้เกิดแหล่งเรียนรู้เกี่ยวกับ เครื่องประดับและอัญมณีไทยในราชสำนักสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ที่สำคัญแห่งหนึ่งของประเทศ

 

๒. ลักษณะทรัพย์สินจัดแสดง : สวยงามและทรงคุณค่า 

         ทรัพย์สินที่คัดเลือกนำออกจัดแสดงในนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณีนั้น ส่วนใหญ่เป็นเครื่องประดับและเครื่องแต่งพระองค์ของเจ้านายที่ใช้ในพระราชพิธีสำคัญมาตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ เป็นต้นมา รวมทั้งทรัพย์สินประเภทอื่น ๆ ที่มีการใช้อัญมณีมาประดับ ซึ่งมีความงดงามโดดเด่น ทรงคุณค่ามีลักษณะแตกต่างกันตามหน้าที่การใช้งานและฐานะของผู้ใช้ ประกอบด้วย เครื่องประดับ เครื่องอุปโภค เครื่องศัสตราวุธ เครื่องสิริมงคล เครื่องทรงพระพุทธรูป และเครื่องใช้ในพระราชพิธี รวมทั้งของใช้เบ็ดเตล็ดอื่น ๆ ทั่วไป ตัวอย่างทรัพย์สินจัดแสดงสำคัญ เช่น ชฎาพระกลีบ พระเกี้ยวยอดทองคำประดับเพชร พระธำมรงค์นพรัตน์ พระแสงกระบี่นาคสามเศียรฝักทองคำลงยาประดับอัญมณี พระสังวาลทองคำประดับเพชร เป็นต้น ลักษณะของทรัพย์สินที่มีความโดดเด่น มีส่วนช่วยดึงดูดความสนใจของผู้เข้าชมได้เป็นอย่างดี

 

3

 

๓. แผนผังและพื้นที่จัดแสดง : การอนุรักษ์โครงสร้างอาคารอย่างกลมกลืน

         อาคารศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ มีประวัติการสร้างขึ้นมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๕ มีการใช้ประโยชน์มาอย่างต่อเนื่องทุกสมัย พบร่องรอยการปรับปรุงซ่อมแซมหลายครั้งตามหน้าที่การใช้ประโยชน์ ต่าง ๆ เรื่อยมา โครงสร้างภายในอาคารเป็นไม้เนื้อแข็งและผนังก่ออิฐฉาบปูน บริเวณชั้นที่ ๒ ทั้งหมดของอาคารใช้เป็นพื้นที่พิพิธภัณฑ์จัดแสดงทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน โดยพื้นที่จัดแสดงนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณีอยู่บริเวณ ด้านทิศตะวันตกของอาคารศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ ในพระบรมมหาราชวัง มีพื้นที่จัดแสดงประมาณ ๓๕๐ ตารางเมตร ได้กำหนดแผนผังและแบ่งพื้นที่จัดแสดงออกเป็น ๕ โซน โดยกำหนดเส้นทางเข้าชมแบบทางเดียว (One Way) และนำเสนอเนื้อหาการจัดแสดงตามลำดับบทบาทและการใช้เครื่องประดับและอัญมณีตั้งแต่อดีต จนถึงปัจจุบัน โดยได้กำหนดแผนผังและพื้นที่จัดแสดงจัดวางตำแหน่งตามโครงสร้างภายในของอาคาร และรักษาโครงสร้างหลักภายในอาคารเอาไว้ โดยห้องจัดแสดงแต่ละห้อง มีการร้อยเรียงเนื้อหาที่จัดแสดงให้เชื่อมโยงและสัมพันธ์กัน ห้องจัดแสดงแต่ละโซนไม่เท่ากัน มีการตกแต่งพื้นที่การใช้งานให้มีลักษณะเป็นห้องจัดแสดงทรัพย์สิน โดยยังคงรักษาโครงสร้างเดิมของอาคารไว้ ไม่มีการรื้อถอนหรือปรับเปลี่ยนรูปแบบโครงสร้างเดิม แต่มีการตกแต่งให้กลมกลืนกับลักษณะการใช้ประโยชน์ของอาคารในปัจจุบัน เช่น การวางตำแหน่งตู้จัดแสดงตามแนวเสา และเสาไม้แปดเหลี่ยมภายในห้องจัดแสดงโซนที่ ๔ ช่องประตูสามช่องภายในห้องจัดแสดงโซนที่ ๕ เป็นต้น 

                                                                                                    4

 5

 

๔. เทคนิคที่ใช้ในการจัดแสดง

         นิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณี ณ ศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ มีการกำหนดแนวคิด และรูปแบบการจัดแสดงนิทรรศการเรียงตามลำดับเรื่องราวของเครื่องประดับและอัญมณี ตลอดจน การจัดแสดงทรัพย์สิน รวมทั้งการอนุรักษ์และจัดทำทะเบียนทรัพย์สินประเภทเครื่องประดับและอัญมณี โดยมีเทคนิคการจัดแสดง ดังนี้
               ๔.๑ กำหนดรอบเวลาและจำนวนผู้เข้าชมนิทรรศการในแต่ละรอบ เป็นเทคนิคที่ช่วย ดึงดูดความสนใจของผู้เข้าชม เพื่อกระตุ้นให้เกิดความสนใจในการเข้าชม มีความเป็นระเบียบร้อยและ ลดความแออัดของผู้เข้าชม ตลอดจนทำให้เกิดบรรยากาศการเรียนรู้ระหว่างเข้าชมนิทรรศการ
               ๔.๒ การแบ่งโซนและลำดับเรื่องราวในการนำเสนอตั้งแต่มูลเหตุ ที่มา คติความเชื่อที่มีมาแต่โบราณทั้งในดินแดนประเทศไทยและภูมิภาคอื่น ๆ ความนิยมเครื่องประดับและอัญมณีในราชสำนักจากอดีตจนถึงปัจจุบัน ลักษณะรูปแบบ ชนิดประเภทของทรัพย์สินประเภทเครื่องประดับและอัญมณี ตลอดจน การอนุรักษ์และดูแลรักษาเครื่องประดับและอัญมณี ที่สามารถนำไปใช้ได้ ในการแบ่งโซนพื้นที่จัดแสดง มีการใช้แสงและสีในการแบ่งตามเนื้อเรื่องที่นำเสนอในแต่ละโซน เพื่อสร้างบรรยากาศให้เข้ากับเนื้อเรื่อง ที่นำเสนอ ทำให้ผู้เข้าชมมีความรู้สึกร่วมและเกิดความเข้าใจเนื้อหาในนิทรรศการได้เป็นอย่างดี
               ๔.๓ การจัดแสดงทรัพย์สินโดยใช้เทคโนโลยีประกอบการจัดแสดงในโซนที่ไม่มีทรัพย์สิน จัดแสดง ทำให้มีรูปแบบการจัดแสดงที่หลากหลาย ช่วยกระตุ้นให้ผู้เข้าชมเกิดความสนใจในการชมนิทรรศการและเข้าใจเนื้อหาได้ดียิ่งขึ้น

๕. รูปแบบการจัดแสดง : เชื่อมโยงเนื้อหาและเน้นความสำคัญของทรัพย์สิน

         นิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณีมีรูปแบบการจัดแสดงโดยแบ่งพื้นที่จัดแสดงเป็นโซน ในแต่ละโซนพื้นที่มีรูปแบบการจัดแสดง ดังนี้
               ๕.๑ ทางเข้าชมนิทรรศการและพื้นที่จัดแสดงโซน ๑ เป็นจุดแรกที่เข้าชมผ่านเข้าออกในการเข้าชมนิทรรศการ มีการตกแต่งทางเข้าด้านหน้าโดยการวางเคาท์เตอร์เจ้าหน้าที่สำหรับให้บริการแนะนำการเข้าชมและดูแลความเรียบร้อย ผนังข้างประตูด้านหน้าทางเข้าห้องนิทรรศการตกแต่งด้วยแสงไฟ และใช้สีเน้นโทนสีทองเป็นหลัก โดยกรุด้วยอะคริลิกประดับลายเส้นสีทอง เป็นลายประดิษฐ์ที่ประยุกต์และเลียนแบบลวดลายบนทรัพย์สินประเภทต่าง ๆ ที่จัดแสดงอยู่ภายในศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ เช่น ลายดอกไม้ ลายกุดั่น ลายก้านต่อดอก ลายใบเทศ ลายแก้วชิงดวง และลายเครือเถา เป็นต้น เพื่อกระตุ้นและดึงดูดความสนใจของผู้เข้าชม ประตูเข้า – ออกห้องนิทรรศการใช้ประตูกระจกใสเปิด – ปิดอัตโนมัติ เพื่อรักษาอุณหภูมิและความชื้นภายในห้อง และสามารถมองเห็นห้องโถงต้อนรับหรือห้องจัดแสดงโซน ๑ ได้อย่างชัดเจน
                    ส่วนพื้นที่จัดแสดงโซน ๑ มีชื่อโซนว่า “สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ สิริแห่งแผ่นดิน” เป็นโซนที่มีการจัดแสดงพระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ และพระราชกรณียกิจด้านการอนุรักษ์และเผยแพร่งานช่างศิลป์ไทย รวมทั้งเรื่องราวเกี่ยวกับตำแหน่งสมเด็จพระบรมราชินีและสมเด็จพระบรมราชินีนาถแห่งสยาม เพื่อเทิดพระเกียรติในวโรกาสทรงเจริญพระชนมายุ ๘๔ พรรษา พ.ศ. ๒๕๕๙ และเผยแพร่พระอัจริยภาพงานด้านอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและการส่งเสริมงานช่างศิลป์ไทย โซนนี้ใช้เป็นจุดต้อนรับผู้เข้าชมจึงมีลักษณะเป็นห้องโถง เพดานห้องมีลักษณะโค้งเป็นโดมกรุด้วยกระจกเงาในลักษณะตัดเหลี่ยมมุม และเล่นแสง ทำให้มีแสงสะท้อนระยิบระยับลักษณะคล้ายผิวอัญมณีที่ผ่าน การเจียระไน จุดเด่นของห้องอยู่บริเวณตรงกลางผนังห้องด้านในเป็นพระฉายาลักษณ์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ที่มีขนาดใหญ่ ทรงฉลองพระองค์ชุดไทยจักรพรรดิเต็มพระองค์ ซึ่งกรมธนารักษ์ได้รับพระราชทานพระราชานุญาตนำมาจัดแสดงเป็นภาพเปิดนิทรรศการ โดยวางอยู่บนแท่นยกระดับจากพื้นห้อง ในตำแหน่งที่มองเห็นได้อย่างชัดเจนและสมพระเกียรติ สำหรับพรมปูพื้นบริเวณตรงกลางห้องทำเป็นรูปวงกลมลายตัดเหลี่ยมอัญมณี มีลักษณะสัมพันธ์กับเพดานโดมกลางห้อง รวมทั้งการใช้แสงและสีสร้างความประทับใจแรกที่เข้าชมและกระตุ้นให้ผู้เข้าชมเกิดความสนใจชมนิทรรศการในโซนต่อไป

 

6

 

              ๕.๒ พื้นที่จัดแสดงโซน ๒ มีชื่อโซนว่า “รัตนชาติความงามและความเชื่อของมวลมนุษยชาติ” เป็นการจัดแสดงเรื่องราวความเชื่อเกี่ยวกับเครื่องประดับและอัญมณี ซึ่งปรากฏอยู่ในทุกชนชาติทั่วโลกนับตั้งแต่อดีต จนถึงปัจจุบัน รวมทั้งที่มาแห่งคติความเชื่อเกี่ยวกับหินสีหรืออัญมณีที่มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ และได้สืบทอดคติเกี่ยวกับอัญมณีจนถึงปัจจุบัน แสดงให้เห็นถึงความงามของอัญมณีและความเชื่อของมวลมนุษยชาติ โดยเฉพาะอัญมณี “นพรัตน์” ซึ่งประกอบด้วย อัญมณี ๙ ชนิดที่คนไทยเชื่อว่าเป็นสิริมงคลสูงสุด ในโซนใช้ แสงไฟในห้องช่วยสร้างบรรยากาศลี้ลับชวนค้นหาพลังของอัญมณี ตามความเชื่อของผู้คนทั่วโลก ตู้จัดแสดงในโซนนี้เรียกว่า “Magic Box” เป็นตู้กระจกฝังอยู่ในผนังห้องที่เยื้องยักตากลักษณะของผนังถ้ำหรือเหมืองขุดแร่รัตนชาติ ภายตู้ดังกล่าวมีการจัดแสดงตัวอย่างสายแร่ของอัญมณีมงคลนพรัตน์ จำนวน  ๙ ชนิด ได้แก่ เพชร ทับทัม มรกต เพทาย บุษราคัม นิล มุกดา โกเมน และไพฑูรย์ ตามความเชื่อของคนไทย และใช้เทคโนโลยีประกอบทำให้ผู้เข้าชมสามารถมองเห็นก้อนหินที่เป็นสายแร่อัญมณี ๙ ชนิดของไทย พร้อมกับภาพเครื่องประดับที่ใช้อัญมณีชนิดนั้นมาประกอบ ท้ายโซนเป็นบอร์ดนิทรรศการเกี่ยวกับคติความเชื่ออัญมณี ๙ ชนิด ในคติความเชื่อของภูมิภาคอื่น ๆ ของโลก โดยมีลักษณะเป็นป้ายคำบรรยายเรืองแสงขนาดใหญ่ที่ผู้เข้าชมสามารถอ่านคำบรรยายในที่มืดสลัวได้ชัดเจน

 

7

 

            ๕.๓ พื้นที่จัดแสดงโซน ๓  มีชื่อโซนว่า “เครื่องทองประดับอัญมณีในราชสำนักจากอดีต  สู่ปัจจุบัน” โดยใช้วีดิทัศน์มาฉายบนผนังห้องเป็นการเล่าเรื่อง เพื่อให้ผู้เข้าชมสามารถเข้าใจเรื่องราวความเป็นมาของการใช้เครื่องทองประดับอัญมณีในสังคมไทยตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน ผนังห้องอีกด้านเป็นตู้กระจกติดผนัง จัดแสดงโต๊ะเครื่องมือช่างทองประดับอัญมณีจำลอง เพื่อให้ผู้เข้าชมเห็น และเกิดความเข้าใจเกี่ยวกับตัวเครื่องมือและอุปกรณ์ เครื่องมือช่างทองหลวง  รูปแบบการจัดแสดงในพื้นที่โซนนี้เป็นการเผยแพร่คุณค่าและเอกลักษณ์ของงานช่างศิลป์ไทยที่สะท้อนให้เห็นผ่านงานช่างเครื่องประดับและอัญมณีและทำให้ผู้เข้าชมเกิดความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับความเชื่อและธรรมเนียมการใช้เครื่องประดับและอัญมณีในราชสำนัก โดยมีรูปแบบและลวดลายแตกต่างกันตามชั้นยศและความนิยมของแต่ละยุคสมัย เป็นการนำเสนอและสร้างความเข้าใจเพื่อนำไปสู่เรื่องราวในห้องจัดแสดงในโซนถัดไป

 

8

 

           ๕.๔ พื้นที่จัดแสดงโซน ๔ มีชื่อโซนว่า “เครื่องทองประดับอัญมณีในราชสำนัก วิจิตรศิลป์แผ่นดิน” โซนห้องนี้จัดแสดงทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินประเภทเครื่องประดับและอัญมณีเป็นหลัก ซึ่งสื่อให้ผู้เข้าชมเห็นความงดงามล้ำค่าอันสะท้อนถึงความเป็นเลิศของงานช่างทองหลวงในราชสำนักไทย มีทรัพย์สิน จัดแสดงจำนวน ๓๓๘ ชิ้น ภายในตู้จัดแสดง จำนวน ๑๓ ตู้ แบ่งได้หลายชนิด ได้แก่ เครื่องศิราภรณ์ เครื่องถนิมพิมพาภรณ์ เครื่องประดับ เครื่องศัสตราวุธ เครื่องสิริมงคล เครื่องอุปโภค เครื่องทรงพระพุทธรูปและเครื่องประกอบพระราชพิธี ลักษณะการจัดแสดงในห้องนี้เน้นความสำคัญของทรัพย์สินจัดแสดงภายในตู้เป็นหลัก ใช้เทคโนโลยีประกอบการจัดแสดงเพียงบางส่วน โดยเน้นให้ความสำคัญและความงดงามของทรัพย์สินประเภทเครื่องประดับและอัญมณี มีคำบรรยายหน้าตู้จัดแสดงทรัพย์สิน เพื่อให้ผู้ชมทราบชื่อและลักษณะการใช้ของทรัพย์สินแต่ละชนิด รวมทั้งยังมีภาพประกอบทำให้ผู้เข้าชมเข้าใจวิธีการใช้ได้อย่างชัดเจน ซึ่งลักษณะการจัดวางและการใช้แสงภายในตู้จัดแสดง ทำให้ทรัพย์สินมีความโดดเด่นสวยงาม สร้างความตื่นตาตื่นใจให้แก่ผู้เข้าชมได้อย่างมาก 

 

9

 

          ๕.๕ พื้นที่จัดแสดงโซน ๕ มีชื่อโซนว่า “การดูแลรักษาเครื่องประดับและอัญมณี” โซนนี้  เป็นการนำเสนอขั้นตอนการดูแลรักษาเครื่องประดับและอัญมณีทั้งแบบหลักวิชาการอนุรักษ์ เพื่อให้ผู้เข้าชมสามารถเห็นงานเบื้องหลังงานจัดแสดงทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน มีการจัดทำทะเบียนการอนุรักษ์ และการจัดเก็บทรัพย์สิน ซึ่งเป็นขั้นตอนดูแลรักษาทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินประเภทเครื่องประดับและอัญมณี ก่อนการคัดเลือกทรัพย์สินนำมาจัดแสดง และเป็นการให้ความรู้แก่ผู้สนใจ รวมทั้งเป็นการดูแลรักษาเครื่องประดับและอัญมณีด้วยตนเอง เพื่อให้สามารถนำความรู้กลับไปใช้ประโยชน์ได้ โดยใช้เกมและกิจกรรมที่เป็นสื่อเทคโนโลยีประกอบการจัดแสดง ทำให้ผู้เข้าชมมีปฏิสัมพันธ์กับนิทรรศการและช่วยให้สามารถเข้าใจเนื้อหาในนิทรรศการที่นำเสนอได้เป็นอย่างดี ซึ่งเป็นรูปแบบการจัดแสดงที่ทันสมัยและเป็นที่นิยมในพิพิธภัณฑ์ทั่วไป

10

 

๖. ระบบและอุปกรณ์ที่ใช้ในการจัดแสดง: การจัดแสดงเชิงอนุรักษ์

          ๖.๑ ตู้จัดแสดง ที่ใช้ในห้องนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณี ตามลักษณะของเทคนิคการจัดแสดงในแต่ละโซนพื้นที่ มี ๒ แบบ ได้แก่
               แบบที่ ๑ ตู้จัดแสดงวัตถุจำลอง เป็นตู้ที่ใช้ประกอบการจัดแสดงด้วยเทคโนโลยี หรือมีตัวอย่างวัตถุจำลองจัดแสดงภายในตู้ 

11

 

              แบบที่ ๒ ตู้จัดแสดงทรัพย์สิน โดยตู้จัดแสดงทรัพย์สินทั้งหมดอยู่ภายในห้องนิทรรศการ โซน ๔ เครื่องทองประดับอัญมณีในราชสำนัก ตู้จัดแสดงทรัพย์สินมี ๓ ลักษณะ ได้แก่ ๑) ตู้แบบมองรอบด้าน เป็นตู้จัดแสดงที่สามารถมองเห็นทรัพย์สินจัดแสดงได้รอบทุกด้าน ๒) ตู้แบบมองด้านเดียว เป็นตู้จัดแสดงที่สามารถมองเห็นทรัพย์สินจัดแสดงเพียงด้านเดียว ด้านหลังตู้ยึดติดกับผนังห้อง ๓) ตู้แบบมองด้านบน เป็นตู้จัดแสดงวางในแนวราบ มองจากด้านบนหลังตู้ 

12

13

14

 

             ทั้งนี้ตู้จัดแสดงทุกแบบถูกยึดติดกับพื้นห้องและผนังห้อง ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้ กระจก ตู้จัดแสดงเป็นกระจกหนาเคลือบผิว มีน้ำหนักเบา เพื่อให้พื้นอาคารที่มีโครงสร้างเป็นไม้ สามารถรองรับน้ำหนักได้ ในการจัดวางตู้จัดแสดง คำนึงถึงการประหยัดพื้นที่ใช้สอยภายในนิทรรศการ และถ่ายเทน้ำหนัก มิให้มีน้ำหนักถ่วงไปด้านใดด้านหนึ่ง ตู้จัดแสดงมีรูปทรงตามขนาด จำนวน ลักษณะและประเภทของทรัพย์สินที่จัดแสดง โดยการวางตำแหน่งตู้ไม่เกะกะ และประหยัดพื้นที่ มีลักษณะการวางตามแนวเสาและผังพื้นที่ห้องจัดแสดง ผู้เข้าชมมีอิสระในการเลือกชมตามความสนใจของตนเอง

          ๖.๒ แท่นวางทรัพย์สินจัดแสดงและการวางทรัพย์สินจัดแสดง แท่นวางทรัพย์สินจัดแสดงมีลักษณะแตกต่างกันตามขนาดและลักษณะของทรัพย์สินที่จัดแสดง แท่นวางทรัพย์สินในห้องนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณีมี ๒ ลักษณะ คือ
               ๑) แท่นวางทรัพย์สินขนาดมาตรฐาน เป็นแท่นวางที่สามารถเปลี่ยนทรัพย์สินนำมาวางจัดแสดงได้ โดยมีวัสดุที่ยึดทรัพย์สินติดกับแท่นวาง  

 

15

 

             ๒) แท่นวางทรัพย์สินเฉพาะตัว เป็นแท่นวางที่จัดทำสำหรับทรัพย์สินจัดแสดงชิ้นนั้นๆ โดยเฉพาะ และมีวัสดุที่ยึดทรัพย์สินติดกับแท่นวางเช่นกัน

16

 

           เนื่องจากเป็นการจัดแสดงเชิงอนุรักษ์แท่นวางทรัพย์สินจัดแสดงในห้องนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณี ทำด้วยแท่นอะคิริกสีดำและสีใส ซึ่งเป็นวัสดุไร้กรดไม่ส่งผลกระทบหรือทำปฏิกิริยากับทรัพย์สินประเภทโลหะ แท่นวางทรัพย์สินจึงมีส่วนสำคัญที่ช่วยให้ทรัพย์สินจัดแสดงดูสวยงามและโดดเด่นยิ่งขึ้น นอกจากนี้ มีทรัพย์สินบางชิ้นที่ไม่ได้วางบนแท่นจัดแสดง จึงมีการใช้เส้นเอ็นหรือหมุดขนาดเล็กยึดตรึงทรัพย์สินกับพื้นที่กรุด้วยผ้าสีดำบุนวมในที่สภาพไร้กรดภายในตู้จัดแสดง เพื่อความมั่นคงแข็งแรง ปลอดภัย ตลอดจนป้องกันทรัพย์สินสั่นไหวและเคลื่อนย้าย เมื่อเกิดแรงสั่นสะเทือนตามลักษณะสภาพโครงสร้างอาคารไม้โบราณ

 

17

 

             ๖.๓ ระบบควบคุมอุณหภูมิและความชื้น ห้องนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณีมีการติดตั้งระบบปรับอากาศและระบบความคุมความชื้นในลักษณะระบบรวม โดยภายในตู้จัดแสดงทรัพย์สินแต่ละตู้มีการติดตั้งเครื่องวัดอุณหภูมิและความชื้น เพื่อให้เจ้าหน้าที่สามารถตรวจสอบอุณหภูมิและความชื้นให้อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานสากลได้ โดยได้มีการกำหนดค่าวัดอุณหภูมิระดับปกติ ๒๕ องศาเซลเซียส และค่าวัดความชื้นสัมพันธ์ระดับปกติ ๕๐ เปอร์เซ็นต์

 

18

 

         ๖.๔ คำบรรยายหน้าตู้จัดแสดงและสื่อประกอบการจัดแสดง ตู้ที่มีทรัพย์สินจัดแสดงหลากหลายชนิด มีการติดป้ายและแผนผังการวางทรัพย์สินจัดแสดง เพื่อให้ผู้เข้าชมทราบชื่อและชนิดของทรัพย์สิน รวมทั้งมีการติดป้ายคำบรรยายภาษาไทยและภาษาอังกฤษ พร้อมภาพถ่ายหรือภาพลายเส้นประกอบ เพื่อให้ผู้เข้าชมสามารถเข้าใจเนื้อหาการจัดแสดงได้ดียิ่งขึ้น 

 

19

 

         ๖.๕ ระบบไฟฟ้าและแสงไฟส่องสว่างที่ส่งผลกระทบต่อทรัพย์สิน ไฟส่องสว่างภายในตู้จัดแสดงทรัพย์สินเป็นหลอดไฟเบอร์ออฟติก ประเภทใยแก้วนำแสง ไม่มีรังสี UV ที่ส่งผลกระทบต่อทรัพย์สินโดยตรง  ส่วนไฟส่องสว่างภายนอกตู้จัดแสดงเป็นหลอดไฟแอลอีดีที่มีแผ่นกรองแสง เพื่อป้องกันความร้อนและสามารถควบคุมอุณหภูมิ ความชื้นในตู้จัดแสดงได้

 20

 

๗. ระบบการรักษาความปลอดภัย : เน้นความมั่นคงและปลอดภัย

        เป็นระบบที่มีความสำคัญในงานพิพิธภัณฑ์ นิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณีมีการวางระบบรักษาความปลอดภัยและระบบดับเพลิงตามมาตรฐานพิพิธภัณฑ์สากล ที่รัดกุมและครอบคลุมทั้งภายในและภายนอกตู้จัดแสดง ดังนี้
        ๗.๑ มีการติดตั้งกล้องวงจรปิดทุกจุดภายในห้องนิทรรศการ และมีห้องควบคุม เพื่อใช้เป็นจุดควบคุมระบบไฟฟ้า ระบบปรับอากาศ ระบบดับเพลิง และระบบรักษาความปลอดภัยของห้องนิทรรศการ โดยมีเจ้าหน้าที่ดูแลระบบตลอดเวลา ทั้งนี้ระบบต่าง ๆ ที่ใช้ภายในห้องนิทรรศการมีการเชื่อมต่อกับห้องควบคุมใหญ่ของพิพิธภัณฑ์
        ๗.๒ ภายในตู้จัดแสดง มีการติดตั้งเครื่องตรวจจับการสั่นสะเทือน (Shock sensor) เพื่อส่ง สัญญาณเตือน กรณีเมื่อมีการทุบกระแทกตู้จัดแสดงหรือการโจรกรรม และได้ติดตั้งเครื่องตรวจจับความร้อน (Passive infra – red sensor) เพื่อตรวจจับความเคลื่อนไหวภายในตู้จัดแสดงตลอด ๒๔ ชั่วโมง สำหรับกระจกตู้จัดแสดงเป็นกระจกที่มีการติดฟิล์มนิรภัยทุกด้าน รวมทั้งยังติดตั้งระบบกุญแจล็อคตู้จัดแสดงอย่างแน่นหนา
        ๗.๓ ภายนอกตู้จัดแสดง มีการติดตั้งระบบและอุปกรณ์ตรวจจับความเคลื่อนไหว (Microwave sensor) ตลอด ๒๔ ชั่วโมงทุกโซนพื้นที่จัดแสดง บริเวณประตูทางเข้าออกห้องนิทรรศการมีการติดตั้งระบบ Access Control ซึ่งเป็นระบบสวิตช์แม่เหล็กไฟฟ้า ซึ่งจะมีการล็อคอัตโนมัติ เมื่อมีเหตุโจรกรรมหรือเหตุการณ์ผิดปกติภายในห้องนิทรรศการ ทั้งในและนอกเวลาทำการ
        ๗.๔ มีการติดตั้งระบบดับเพลิงตามมาตรฐานพิพิธภัณฑ์สากล โดยมีเครื่องตรวจจับควันไฟทุกโซนพื้นที่ และมีการติดตั้งถังดับเพลิงทุกโซนพื้นที่ในบริเวณที่สามารถสังเกตเห็นได้ ซึ่งสารดับเพลิงที่ใช้ เป็นเคมีภัณฑ์ที่ไม่ส่งผลกระทบหรือก่อให้เกิดความเสียหายต่อทรัพย์สิน

        การจัดแสดงทรัพย์สินในนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณี ณ ศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ เป็นการจัดแสดงเชิงอนุรักษ์ และคำนึงถึงความปลอดภัยของทรัพย์สินจัดแสดงเป็นหัวใจสำคัญ โดยมีการวางระบบรักษาความปลอดภัยในพิพิธภัณฑ์ที่รัดกุม เนื่องจากทรัพย์สินจัดแสดงแต่ละชิ้นมีคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรมอย่างมาก จึงมีการนำระบบต่าง ๆ ตามมาตรฐานพิพิธภัณฑ์สากลมาใช้  พร้อมทั้งมีเจ้าหน้าที่คอยดูแลและให้ข้อมูลแก่ผู้เข้าชมในนิทรรศการฯ ดังกล่าว ทรัพย์สินที่จัดแสดงทุกชิ้นถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติอันทรงคุณค่า แสดงให้เห็นความงดงาม และสะท้อนให้เห็นคติความเชื่อเกี่ยวกับอัญมณีที่มีมาแต่โบราณ โดยจัดแสดงให้เห็นถึงวิวัฒนาการของรูปแบบและลวดลายของเครื่องประดับและอัญมณีที่แตกต่างกันตามฐานะและความนิยมในแต่ละยุคสมัย โดยเน้นความวิจิตรงดงามของเครื่องประดับและอัญมณี ความเป็นเลิศของงานช่างทองหลวงไทย ให้เป็นที่ประจักษ์แก่สายตาผู้เข้าชมชาวไทยและชาวต่างประเทศ นอกจากสร้างความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับเครื่องประดับและอัญมณีในราชสำนักไทย สมัยรัตนโกสินทร์แล้ว ยังมีส่วนกระตุ้นให้ผู้เข้าชมคนไทยเกิดความภาคภูมิใจในงานช่างฝีมือไทยที่มีเอกลักษณ์และมีคุณค่า จึงนับว่าการจัดแสดงนิทรรศการเครื่องประดับและอัญมณีมีส่วนช่วยส่งเสริมให้ศาลาเครื่องราชอิสริยยศฯ เป็นพิพิธภัณฑ์แห่งการเรียนรู้เกี่ยวกับทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินที่มีความพร้อมสำหรับให้ประชาชนทุกเพศทุกวัย ได้มีโอกาสศึกษาเรียนรู้ และชื่นชม ตลอดจนได้สัมผัสความงดงามแห่งเครื่องประดับและอัญมณีที่ต้องรักษาและหวงแหนให้เป็นมรดกแห่งทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดินสืบไป

 

 


* ภัณฑารักษ์ชำนาญการ ฝ่ายพิพิธภัณฑ์เหรียญ สำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน กรมธนารักษ์ 

 

เอกสารอ้างอิง
กรมศิลปากร. คู่มือ : การปฏิบัติงานของภัณฑารักษ์ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร. บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิซชิ่ง จำกัด (มหาชน), ๒๕๓๖.
กรมศิลปากร. คู่มือแนวทางรักษาความปลอดภัยในพิพิธภัณฑ์. พิมพ์ครั้งที่ ๒ บริษัทสยามศิลปะการพิมพ์ จำกัด. ๒๕๕๓.
จิรา จงกล. พิพิธภัณฑสถานวิทยา. กรมศิลปากร กระทรวงศึกษาธิการ, ๒๕๑๗.
ชวนพิศ ทองใบ. การบริหารจัดการพิพิธภัณฑ์ของสำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน กรมธนารักษ์. (ภาคนิพนธ์รัฐศาสตร์มหาบัณฑิต) สาขาวิชาการบริหารจัดการสาธารณะ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๕๒.
สำนักทรัพย์สินมีค่าของแผ่นดิน กรมธนารักษ์. คู่มือนำชมศาลาเครื่องราชอิสริยยศ เครื่องราชอิสริยาภรณ์ และเหรียญกษาปณ์. (เอกสารถ่ายสำเนา)